Η Κούκλα ως Εργαλείο Μάθησης

Η κούκλα συναισθημάτων.

Πέντε Κεντρικά Σημεία από τη Σύγχρονη Έρευνα και Πρακτικές Ιδέες για την Τάξη

Η χρήση της κούκλας στην εκπαίδευση δεν αποτελεί μια «παιδική» ή δευτερεύουσα πρακτική. Αντίθετα, όπως αναδεικνύει η μελέτη Using Puppets Making to Promote Engagement and Motivating in Educational Study 

η κούκλα είναι ένα δυναμικό παιδαγωγικό εργαλείο που ενισχύει την εμπλοκή, τον λόγο, τη σκέψη και τη δημιουργικότητα των παιδιών σε όλες τις ηλικίες της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Παρακάτω παρουσιάζονται πέντε κεντρικά σημεία της έρευνας μαζί με πρακτικές εφαρμογές για την τάξη.

Η κούκλα αυξάνει την εμπλοκή και το κίνητρο των παιδιών

Η κούκλα κινητοποιεί την περιέργεια, δημιουργεί προσδοκία και λειτουργεί ως σημείο εστίασης της προσοχής. Στην εκπαιδευτική ψυχολογία γνωρίζουμε ότι η προσοχή ενισχύεται όταν υπάρχει συναισθηματική σύνδεση. Η κούκλα, με τη φωνή, την κίνηση και τον χαρακτήρα της, δημιουργεί ακριβώς αυτή τη σύνδεση. Τα παιδιά αισθάνονται ότι μιλούν σε έναν «φίλο», έναν «σύμμαχο» που τα καταλαβαίνει, κι έτσι συμμετέχουν περισσότερο και πιο ουσιαστικά.

Πρακτικό παράδειγμα

Η κούκλα φέρνει ένα μυστήριο:Η κούκλα εμφανίζεται κρατώντας ένα αντικείμενο (π.χ. ένα κουδουνάκι, ένα κοχύλι ή μια εικόνα). «Παιδιά, αυτό το βρήκα έξω από το σχολείο… ξέρετε τι είναι;». Τα παιδιά ενεργοποιούνται αμέσως για να βοηθήσουν και εμπλέκονται στο μάθημα μέσα από περιέργεια και ανακάλυψη.

 Η κούκλα ενισχύει την προφορική έκφραση και τη συλλογιστική

Όταν τα παιδιά συνομιλούν με την κούκλα ή παίρνουν ρόλο μέσω αυτής, αναγκάζονται —με φυσικό τρόπο— να διατυπώσουν σκέψεις, να αιτιολογήσουν, να περιγράψουν, να επιχειρηματολογήσουν. Η κούκλα λειτουργεί ως μια μορφή «διαμεσολαβητή» που ενεργοποιεί τη μεταγλωσσική σκέψη και κάνει τον λόγο να αποκτά νόημα και σκοπό. Η προφορική επικοινωνία δεν γίνεται πια «για τη δασκάλα», αλλά για τον χαρακτήρα που ζητά βοήθεια.

Πρακτικό παράδειγμα

Η κούκλα ρωτάει “Γιατί;”Για κάθε απάντηση των παιδιών, η κούκλα απαντά: «Χμμ… γιατί το πιστεύεις αυτό;», «Πώς μπορείς να μου το εξηγήσεις;», «Τι θα γινόταν αν…;».Αυτή η απλή τεχνική ενισχύει την επιχειρηματολογία και τη λογική σκέψη χωρίς το παιδί να νιώθει ότι εξετάζεται.

 Η κούκλα υποστηρίζει τα ντροπαλά και τα μη ομιλητικά παιδιά

Τα παιδιά που δυσκολεύονται να εκφραστούν προφορικά συχνά δεν αντιμετωπίζουν γλωσσική δυσκολία αλλά άγχος έκθεσης. Η κούκλα μειώνει αυτό το άγχος καθώς δημιουργεί μια «προστατευτική απόσταση»: το παιδί δεν χρειάζεται να μιλήσει ως «εγώ», αλλά ως η κούκλα. Αυτή η ταύτιση και μεταφορά του ρόλου είναι μια γνωστή θεραπευτική και παιδαγωγική στρατηγική που ενισχύει την αυτοπεποίθηση και την κοινωνική αυτενέργεια.

Πρακτικό παράδειγμα

Η κούκλα επιλέγει… βοηθό ψιθύρουΗ κούκλα ζητάει έναν βοηθό στον οποίο θα «ψιθυρίζει» κάτι για να το μεταφέρει στην ομάδα. Το ντροπαλό παιδί μπορεί αρχικά να μιλήσει χαμηλόφωνα μόνο στην κούκλα, κι εκείνη να μεταφέρει την απάντηση δυνατά. Με τον καιρό, η φωνή του παιδιού δυναμώνει φυσικά.

 Η κούκλα είναι αποτελεσματική σε όλες τις ηλικίες

Η κούκλα λειτουργεί σε όλο το φάσμα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ας δούμε όμως πιο αναλυτικά πώς διαφοροποιείται η χρήση της:

Παιδικός Σταθμός και Νηπιαγωγείο

Σε αυτές τις ηλικίες η κούκλα γίνεται «πρόσωπο αναφοράς», μεταφέρει συναισθήματα, προωθεί τη ρουτίνα, υποστηρίζει την κοινωνικοποίηση και τη συναισθηματική αγωγή. Το παιδί αλληλεπιδρά με την κούκλα με φυσικό τρόπο, με παιχνίδι και μίμηση.

Α’–Γ’ Δημοτικού

Τα παιδιά εξακολουθούν να ταυτίζονται με την κούκλα, αλλά πλέον μπαίνουν στη διαδικασία της αφήγησης, της περιγραφής και της επίλυσης προβλήματος. Η κούκλα μπορεί να εισάγει έννοιες στη γλώσσα, στα μαθηματικά και στις φυσικές επιστήμες, λειτουργώντας ως «μαθητής» που ρωτάει, δοκιμάζει, κάνει λάθη.

Δ’–ΣΤ’ Δημοτικού

Σε αυτές τις ηλικίες εμφανίζονται πιο δομημένες μορφές δραματοποίησης. Η κούκλα λειτουργεί ως εργαλείο ρόλου, θεατρικής τεχνικής και δημιουργικής έκφρασης. Τα παιδιά αναλαμβάνουν ρόλους, δημιουργούν διαλόγους, συνδέουν την ιστορία με τη γνώση. Η κούκλα εδώ ενισχύει την αυτοέκφραση αλλά και την κριτική σκέψη, γιατί συχνά τα παιδιά χρησιμοποιούν την κούκλα για να εκφράσουν απόψεις που θα δίσταζαν να πουν ως «ο εαυτός τους».

Κούκλες τάξης

---

Θα ήθελα τη γνώμη σου!

Χρησιμοποιείς κούκλα στην τάξη;

Ποια είναι η αγαπημένη στιγμή των παιδιών;

Στείλε μου μία φράση – τις διαβάζω όλες!

---

Πώς μπορεί ο εκπαιδευτικός του Δημοτικού να χρησιμοποιήσει την κούκλα

Ο εκπαιδευτικός στο Δημοτικό μπορεί να χρησιμοποιήσει την κούκλα ως:

• συμπαρουσιαστή της διδασκαλίας (η κούκλα ρωτάει, κάνει λάθη, ζητάει εξηγήσεις)

• ετεροχρονισμένο αφηγητή (παρουσιάζει μια ιστορία, μπαίνει σε εποχές, δίνει πληροφορίες)

• εκπρόσωπο των παιδιών (λέει σκέψεις που μπορεί να νιώθουν αλλά να μην εκφράζουν)

• χαρακτήρα στα μαθήματα (στη γλώσσα, τη μελέτη, την ιστορία, τα μαθηματικά μέσω προβλημάτων-ιστοριών)

• εργαλείο συζήτησης (π.χ. η κούκλα αναρωτιέται τι είναι δίκαιο, τι είναι οικολογία, τι είναι φιλία)

• μέσο κατανόησης και σύνδεσης με τον πραγματικό κόσμο

Η κούκλα στο Δημοτικό δεν είναι «παιχνίδι», αλλά παιδαγωγικό μέσο που επιτρέπει στους μαθητές να εκφράσουν σκέψη και συναίσθημα μέσα από μια ασφαλή, δημιουργική μορφή ρόλου.

Η κούκλα βελτιώνει θεαματικά την παιδαγωγική πρακτική του εκπαιδευτικού

Εμβάθυνση στην επίδραση στον εκπαιδευτικό

Η παρουσία της κούκλας δεν αλλάζει μόνο τα παιδιά· αλλάζει και τον εκπαιδευτικό.Τον βοηθά:

• να υιοθετήσει πιο βιωματική, συμμετοχική και παιγνιώδη διδασκαλία,

• να αξιοποιήσει διαφορετικούς τόνους φωνής, εκφράσεις και θεατρικότητα,

• να ενθαρρύνει περισσότερη συζήτηση και διάλογο στην τάξη,

• να δημιουργήσει ένα περιβάλλον ασφάλειας όπου τα λάθη γίνονται αποδεκτά,

• να ενισχύσει τη μεταξύ τους σχέση, γιατί η κούκλα λειτουργεί ως κοινός φίλος και σύμμαχος.

Η έρευνα τονίζει ότι όταν ο εκπαιδευτικός ενσωματώνει την κούκλα, μεταμορφώνεται και ο ίδιος: γίνεται πιο ανοιχτός, πιο δημιουργικός, πιο εκφραστικός και περισσότερο συνδεδεμένος με τα παιδιά.

Πρακτικό παράδειγμα

Η κούκλα του δασκάλου κάνει λάθος επίτηδεςΗ κούκλα μπερδεύει ένα γράμμα, μια έννοια, ένα ιστορικό γεγονός. Τα παιδιά πρέπει να τη βοηθήσουν να το διορθώσει. Ο εκπαιδευτικός, σε ρόλο, παρακολουθεί και ενισχύει τη συμμετοχή.Αυτή η μικρή «παράσταση» μειώνει τον φόβο του λάθους, ενεργοποιεί τη συνεργατική μάθηση και κάνει τη διδασκαλία ζωντανή και ουσιαστική.

Ο Λάκης το μικρό αλεπουδάκι

Η κούκλα δεν είναι απλώς ένα παιχνίδι. Είναι ένα πολυδιάστατο παιδαγωγικό εργαλείο, ικανό να μεταμορφώσει το μάθημα, να ενισχύσει τη φωνή των παιδιών, να καλλιεργήσει τη σκέψη και, κυρίως, να ανανεώσει την ίδια την εκπαιδευτική πράξη.

Είναι ένα εργαλείο που ενώνει τον παιδαγωγό και τα παιδιά σε έναν κοινό χώρο δημιουργίας, εμπλοκής και αληθινής επικοινωνίας.

Βιβλιογραφικές αναφορές για περαιτέρω εμβάθυνση

• Puppet as a Pedagogical Tool: A Literature Review (Kröger & Nupponen, 2019) — Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας που εντοπίζει πέντε βασικούς ρόλους των κούκλων στην τάξη: επικοινωνία, θετικό κλίμα, δημιουργικότητα, συνεργασία, αλλαγή στάσης. ERIC+1

• Examining Puppetry’s Contribution to the Learning, Social and Therapeutic Support of Students with Complex Educational and Psychosocial Needs in Special School Settings (Mastrothanasis et al., 2025) — Ποιοτική μελέτη για τη χρήση κουκλοθέατρου/κούκλας σε σχολεία ειδικής αγωγής και οι επιδράσεις της στη μάθηση, τη γλώσσα και την κοινωνικοποίηση. pergamos_website

• An exploratory study into the perceived benefits of, and barriers to, using puppets in early years classrooms and childcare settings (Timmins, 2024) — Εξέταση των αντιλήψεων για τα οφέλη και τα εμπόδια της χρήσης κούκλας σε νηπιακά/προσχολικά περιβάλλοντα. SAGE Journals

• Η Τέχνη του Κουκλοθέατρου στην Εκπαίδευση (Λενακάκης Α. & Λουλά Μ., 2015) — εξετάζει το κουκλοθέατρο και την κούκλα στην προσχολική εκπαίδευση και το πώς αυτές οι πρακτικές συνδέονται με τη θεατροπαιδαγωγική προσέγγιση. ResearchGate+1

• Ο χειρισμός της κούκλας για τη δημιουργία νοήματος (Παπαδοπούλου Μ., 2022) — ερευνητικό άρθρο που διερευνά τον ρόλο της θεατρικής κούκλας στην προώθηση της επικοινωνιακής χρήσης της γλώσσας. E-journals

• Η κούκλα ως βοηθός της νηπιαγωγού σε σχέση με την προσέλκυση της προσοχής των παιδιών και τη συμμετοχή τους σε δραστηριότητες ανάγνωσης παραμυθιού (Ππαπανικολάτου Αρ., 2012) — μεταπτυχιακή εργασία που εξετάζει την χρήση της κούκλας σε παραμυθιακή δραστηριότητα σε νηπιαγωγείο. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας